پاسخ : عظمت و بزرگى شأن قرآن كريم و احترامى كه اين كتاب الهى به دليل سفارش هاى مكرر پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) در ميان مسلمانان پيدا كرده بود و نيز منزلتى كه آن حضرت براى قرآن قائل بود،[1] موجب شد از همان آغاز نزول وحى، مسلمانان به حفظ آيات قرآن در ذهن خود اهتمام ورزند.

. بنابر اين، بسيار طبيعى است كه نشانه هاى كوشش براى حفظ قرآن و در مرحله بعد، نگارش آن، از زمان پيامبر(صلى الله عليه وآله) ديده شود. اولين قدم در راه پاسدارى از حريم قرآن، حفاظت از آيات الهى در خزينه افكار و سينه هاى مستعد مسلمانان بود كه شمار اندك با سوادان، كمبود امكانات نگارش و قدرت حافظه عرب كه ضرب المثل تيز هوشى و قدرت حفظ بوده اند، نيز با آن سازگار است. در رأس تمام مشتاقان حفظ قرآن، شخص پيامبر(صلى الله عليه وآله)وجود داشت كه آيات و سوره ها را، هر چند هم طولانى، به خوبى فرامى گرفت و به ديگران مى آموخت. پيامبر(صلى الله عليه وآله) آن قدر در اين امر راغب و كوشا بود كه پروردگار به او وعده داد قرآن را در سينه اش جمع نموده، قرائت و فهم آن را برايش آسان نمايد. از همين روى، خداوند متعال به پيامبرش فرمود كه نيازى به تعجيل تو در فراگيرى قرآن نيست; چنان كه آيات (لا تحرك به لسانك لتعجل به ان علينا جمعه و قرآنه) [2] به همين گونه تفسير شده است. [3]

علامه طبرسى در تفسير آيه (سنقرئك فلا تنسى); [4] مى نويسد: «خداوند به پيامبرخود مى فرمايد: ما از تو مى خواهيم كه قرآن را بخوانى تا فراموش نكنى. افزون بر پيامبر، تعدادى از صحابه نيز بوده اند كه كوشش فراوانى در راه حفظ قرآن به عمل آورده ند كه در مباحث علوم قرآنى به نام «جمّاع القرآن» نيز شهرت يافته اند. اين نام با استفاده از آيات سوره قيامت، آيه 16 و 17، است كه به اتفاق مفسران، قرآن در اين جا به معناى تلاوت است و جمع به معناى حفظ».[5]

درباره تعداد حافظان قرآن در عصر پيامبر(صلى الله عليه وآله) سخنان فراوانى گفته اند; از جمله: افزون بر 70 نفر. در صحيح بخارى آمده است پيامبر(صلى الله عليه وآله)فرمود: «قرآن را از چهار نفر فرابگيريد: عبدالله بن مسعود، سالم مولى ابن حذيفه، معاذ بن جبل و اُبى بن كعب».[6]

آن چه از مجموع روايات گوناگون و تاريخ اسلام برمى آيد، اين است كه تعداد حافظان قرآن، مشخص نبوده و هر كس به فراخور استعداد و علاقه خود، تمام يا بخشى از آيات را حفظ مى كرده است. آن چه در برخى نقل ها آمده، به علت شهرت افراد يا انگيزه هاى ديگر بوده است. [7] افراد بسيارى در زمان حيات رسول اكرم(صلى الله عليه وآله) به عنوان كاتب وحى، به فرمان پيامبر(صلى الله عليه وآله)، آيات قرآن را مى نوشتند و هر آيه اى كه نازل مى گشت، به فرمان وى در جاى مناسب خود قرار مى دادند. زنجانى در تاريخ القرآن، نويسندگان وحى را 43 نفر دانسته و نام آنان را ياد آور شده است كه معروف ترين آنان، عبارتند از: على ابن ابى طالب، زيد بن ثابت، ابى بن كعب و عبد الله بن مسعود. آن حضرت به نوشتن قرآن بسيار اهتمام مي ورزيد و نسبت بدان عنايت فراوانى مبذول مى داشت. [8] وى مى نويسد: رواياتى در اين زمينه وارد شده كه نهادن آيات در محل مناسب خويش، به دستور خود پيامبر(صلى الله عليه وآله) بوده و با آگاهى و فرمان ايشان صورت مى گرفته است. [9] سيد مرتضى، از بزرگان شيعه، درباره جمع آورى قرآن فرمود: «قرآن در زمان رسول گرامى(صلى الله عليه وآله) با همان كيفيتى كه اكنون در دسترس ماست، جمع آورى و مرتب گرديده بود; زيرا قرآن در آن عصر، تدريس مى شد و مجموع آن به وسيله مسلمانان حفظ مى گرديد، تا آن جا كه جمعى از اصحاب، معين شده بودند تا قرآن را حفظ كنند و آن را بر پيامبر(صلى الله عليه وآله) بخوانند. همچنين جمعى از ياران آن حضرت، مانند عبدالله بن مسعود و ابى بن كعب و ديگران، بارها قرآن را از ابتدا تا انتها، نزد پيامبر گرامى اسلام(صلى الله عليه وآله) قرائت كردند».[10] نبى اكرم (صلى الله عليه وآله) بر كار كاتبان وحى، نظارت دقيق داشت و جاى قرار دادن آيات را تعيين مى فرمود; چنان كه از ابن عباس نقل شده است كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) فرمود:« جبرئيل آيه (و اتقوا يوماً ترجعون فيه الى الله) [11] را آورد و گفت: خداى تعالى مى فرمايد: اين آيه را پيش از آيه 280 سوره بقره بگذار».[12] كاتبان وحى نسخه اى از قرآن را در خانه پيامبر قرار مى دادند. [13] بنابراين، تمام قرآن كريم، زير نظر مستقيم آن حضرت، نگاشته و جمع آورى شد و نسخه اى از آن نزد حضرت باقى ماند. [14]

جز شمار اندكى از علماى اهل سنت، تمام علماى شيعه و اكثريت علماى عامه معتقدند قرآن جز با تواتر ثابت نمى شود و اين مستلزم آن است كه تدوين قرآن را در زمان پيامبر(صلى الله عليه وآله) بدانيم; وگرنه تواتر، با آن چه براى نگارش قرآن در زمان خلفا نقل كرده اند، حاصل نمى شود. آيا مى توان گفت زيد بن ثابت با گواهى دونفر، اظهارات آنان را به عنوان قرآن ثبت مى كرد و در عين حال، قائل به تواتر قرآنِ موجود شد؟![15] با توجه به اين گونه مدارك و شواهد است كه بزرگانى نظير سيد مرتضى، به تدوين قرآن در زمان پيامبر(صلى الله عليه وآله) اعتقاد دارند و معتقدند به قولِ مخالف نبايد اعتنا كرد. بنابر اين، وقتى روشن شد كه تمام قرآن در زمان پيامبر(صلى الله عليه وآله) گردآورى و تدوين شده است، منظور كسانى كه مى گويند قرآن را ابوبكر و اشخاص ديگرى پس از زمان پيامبر(صلى الله عليه وآله) جمع كرده اند، نوشتنِ نسخه هاى ديگرى بوده; به قول آيت الله خويى: «انتساب جمع آورى و تدوين قرآن به خلفا، امر موهومى است كه مخالف كتاب و سنت و اجماع و عقل است».

برخى، به ويژه برادران اهل سنت، معتقدند جمع آورى و تدوين قرآن به صورت كتابى مدوّن و منسجم، پس از رحلت پيامبر(صلى الله عليه وآله) و به همت ابوبكر صورت گرفت. در احاديثِ وارده از طريق اهل سنت، آمده است: عبيد بن سباق نقل كرده كه زيد بن ثابت گفته است: پس از كشتار اهل يمامه، ابوبكر در پى من فرستاد. در آن هنگام، عمر بن خطاب نيز نزد او بود. ابوبكر گفت: عمر نزد من آمده و گفته است كه كشتار در جنگ يمامه، بر قاريان قرآن سخت بوده است و من بيمِ آن دارم كه كشتار قاريان در مواقع ديگر نيز شدت پيدا كند و بسيارى از قرآن از بين برود. من بر اين باورم كه تو به گرد آوردن قرآن، فرمان دهى. من به عمر گفتم: چگونه كارى مى كنيد كه رسول خدا (صلى الله عليه وآله) آن را انجام نداده است؟ عمر گفت: سوگند به خدا كه اين، كارِ خيرى است. پس عمر همواره ـ براى اين امر ـ به من مراجعه مى كرد تا خداوند سينه مرا براى اين كار گشود و در آن، همان نظرى را يافتم كه عمر بر آن بود. سپس ابوبكر به من گفت: تو مرد جوان و عاقلى هستى. تو كسى بودى كه وحى را براى رسول اكرم (صلى الله عليه وآله) مى نوشتى. پس قرآن را جست و جو و گرد آورى كن. سوگند به خدا كه اگر به من (زيد بن ثابت) تكليف مى كردند كه كوهى از كوه ها را جا به جا كنم، بر من سنگين تر از آن نبود كه مرا به جمع كردن قرآن امر كرد. پس گفتم: چگونه كارى مى كنيد كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) آن را نكرد؟ ابوبكر گفت: به خدا سوگند كه اين، كار نيكى است. پس همواره ابوبكر به من مراجعه مى كرد تا اين كه خداوند سينه مرا گشود ; همان گونه كه سينه ابوبكر و عمر را براى اين كار گشوده بود. پس برخاستم و قرآن را جست وجو كردم و آن را از شاخه هاى خرما و سنگ هاى سپيد و سينه هاى مردمان گرد آوردم. سر انجام، دو آيه آخر سوره توبه را نزد ابو خزيمه انصارى يافتم و نزد كسى ديگر غير از او نبود: (لقد جائكم رسول من انفسكم عزيز عليه ماعنتم...); [16] اين صحف، نزد ابوبكر ماند تا وى زندگى را بدرود گفت. بعد در تمام طول عمر، نزد او بود و سپس نزد حفصه دختر عمر باقى ماند».

منابع اهل سنت، دومين مرحله از جمع و تدوين قرآن كريم را مربوط به دوران خليفه سوم مى دانند. حذيفه يمانى همراه لشكر اسلام كه متشكل از مسلمانان عراق و شام بود، براى نبرد به سرزمين ارمينيه (ارمنستان) عازم شد. او در آن جا، متوجه اختلاف قرائت مسلمانان ـ كه هر يك قرائت خود را به يكى از اصحاب مستند مى كرد ـ شد. او پس در باز گشت از نبرد، نزد عثمان رفت و چاره جويى كرد. نجارى، داستان گفت گوى وى را با خليفه سوم اين گونه گزارش مى كند: « حذيفه از اختلاف مسلمانان در قرائت قرآن، سخت نگران و آشفته شد. پس نزد عثمان رفت و به او گفت: اى امير مؤمنان، درياب امت را پيش از آن كه همانند يهوديان و مسيحيان در كتاب آسمانى خود دچار اختلاف شوند. پس عثمان كسى را به سوى حفصه فرستاد تا نسخه اى را كه در زمان ابوبكر تدوين شده و نزد او بود، بدهد تا از روى آن استنساخ كرده، سپس آن را به وى باز گرداند. حفصه، قبول كرد و پس از آن بود كه عثمان به زيد بن ثابت، عبد الله بن زبير، سعيد بن عاص و عبد الرحمن بن حارث بن هشام دستور داد كه از روى مصحف مذكور، نسخه هايى (مصاحفى) تهيه كنند. عثمان به آنان گفت: هر گاه ميان شما سه نفر قرشى و زيد بن ثابت اختلافى در قرائت ولحن پيش آمد، مورد اختلاف را به زبان مردم قريش بنويسيد; زيرا قرآن به زبان آنان نازل شده است. پس آنان نيز چنين كردند تا آن كه كار نسخه بردارى به پايان رسيد. سپس عثمان مصحف حفصه را به او باز گرداند و دستور داد به هر يك از اكناف و اطراف بلاد اسلامى، نسخه اى از مصحفى را كه نوشته بودند، بفرستند و همه كتيبه ها و نوشته هاى ديگرى كه قرآن بر آن نوشته بودند، بسوزانند تا هيچ اختلافى در قرآن پيش نيايد و همه مسلمانان بر يك قرآن اتفاق نظر داشته باشند. [17]

از اين روايات، تدوين جديد قرآن به دست نمى آيد; بلكه آن چه از آن استفاده مى شود اين است كه خلفا براى حفظ قرآنى كه در زمان پيامبر تدوين شده بود، آن را در مراحل گوناگون، به صورت يك نسخه كه مورد توجه همه مسلمانان باشد، قرار دادند.

پاورقي

[1] براى ملاحظه برخى از روايات دال بر اين مطلب ر.ك: مقدمه تفسير مجمع البيان، شيخ طبرسى، ج 1، ص 44، (مؤسسه الاعلمى للمطبوعات، بيروت، 1415).

[2] سوره قيامت، آيه 16 ـ 17.

[3] مجمع البيان، طبرسى، ج 10، ص 397 (مؤسسه الاعلمى للمطبوعات 1415)، ذيل آيات 16 ـ 17 سوره قيامة.

[4] سوره اعلى، آيه 6.

[5] مجمع البيان، طبرسى، ج 10، ص 397.

[6] صحيح البخارى، الامام بخارى، ج 6، كتاب فضائل قرآن، باب القراء من اصحاب النبى (صلى الله عليه وآله)، ص 586 (انتشارات دارالقلم، بيروت، لبنان الطبعة الأولى، 1407 هـ ق، 1987 م).

[7] كليات علوم قرآن، محسن اسماعيلى، ص   (انتشارات بنيان، تهران 1374).

[8] تاريخ القرآن، علامه زنجانى، الفصل السادس، فى كتابة القرآن حين نزوله، ص 20، (بى تا، بى جا) (التأليف و الترجمة و النشر، 1354 هـ ق القاهره).

[9] همان، ص 21.

[10] مجمع البيان، شيخ طوسى، ج 2، ذيل آيه 281 بقره، ص 213 مؤسسه الاعلمى المطبوعات، بيروت 1415 هـ ق.

[11] آيه 281، سوره بقره.

[12] تاريخ قرآن، ص 260، به نقل از نامه هدايت، دكتر محمد مهدى ركنى، ص 64 ـ 63 (انتشارات امور فرهنگى آستان قدس رضوى، مشهد، مرداد 63).

[13] المصاحف، ص 5، نقل از همان، ص 64.

[14] همان، ص 64.

[15] البيان، آيت الله خويى، ص 257، منشورات انوار الهدى.

[16] سوره توبه، آيه 128.

[17] همان، ج 6، ص 583.