پاسخ : همه زمان ها نزد خداوند يكسان است يعنى علم الهى به گذشته و حال و آينده يكى است و همانگونه كه خداوند به رفتار اختيارى انسان در گذشته آگاه است، نسبت به رفتار اختيارى انسان در آينده نيز آگاهى دارد. [1]

در پاسخ به اين پرسش كه آيا علم پيشين خدا در چگونه بودن انسان به معناى جبر و سلب اراده و اختيار از وى نيست؟ مى توان چنين گفت:

علم الهى با آزادى و اختيار آدمى منافات ندارد، و همانطور كه آگاهى خدا به گذشته با اختيار انسان منافات ندارد، آگاهى نسبت به آينده نيز با اختيار آدمى منافات ندارد. خداوند از ازل علم داشته كه انسان از روى اختيارش چه مى كند و چنين علم پيشينى به معناى جبر نيست; بلكه در استوارى اختيار انسان مى كوشد. به عبارتى ديگر علم الهى بر هر حادثه و كارى آن چنان كه واقع مى شود، تعلق گرفته است و افعال اختيارى انسان هم بدان وصف كه اختيارى است، براى خدا معلوم است. مثلا خداى متعال مى داند كه فلان شخص در فلان شرايط تصميم بر انجام كارى خواهد گرفت و آن را انجام خواهد داد. [2]

مرحوم مطهرى مى نويسد : «خداوند از ازل مى داند كه چه كسى به موجب اختيار و آزادى خود طاعت مى كند و چه كسى معصيت. و آنچه كه آن علم ايجاب مى كند اين است كه آن كه اطاعت مى كند به اراده و اختيار خود اطاعت كند و آن كه معصيت مى كند به اراده و اختيار خود معصيت كند.»

شما فرض كنيد معلمى با شناختى كه از دانش آموز خود دارد، مى داند كه او با حفظ ويژگى هاى مثبت خود در امتحان موفق خواهد شد، اين علم معلم هرگز به معناى سلب اختيار آن دانش آموز نخواهد بود و يا آنكه معلم با شناختى كه از وضعيت تحصيلى شاگردى ديگر، مى داند كه آن دانش آموز تنبل با عنايت به اختيار و اراده اى كه دارد پايان سال در امتحان مردود است و نمى توان گفت كه اين علم معلم به نوعى اجبار در مردود شدن آن دانش آموز است.

به اين سروده خيام دقت كنيد :

مى خوردن من حق ز ازل مى دانست *** گر مى نخورم علم خدا جهل بود

شهيد مطهرى در پاسخ به اين شبهه منظوم كه «مى خوردن من حق ز ازل مى دانست» چنين معتقد است :

«آيا آنچه حق ز ازل مى دانست، مى خورن اختيارى و از روى ميل و اراده و انتخاب شخصى بدون اكراه و اجبار بود، يا مى خوردن جبرى و تحميلى به وسيله يك قوه اى خارج از وجود انسان، و يا مى خوردن مطلق بدون توجه به علل و اسباب؟ آنچه «حق ز ازل مى دانست» نه آن مى خورن اجبارى بود و نه مى خوردن مطلق ; مى خوردن اختيارى بود، و چون علم ازلى چنين است. علي هذا نتيجه علم ازلى به افعال و اعمال موجودات صاحب اراده و اختيار، جبر نيست، نقطه مقابل جبر است.» [3]

علم ازلى علت عصيان كردن *** نزد عقلا ز غايت جهل بود

بنابراين علم پيشين خدا در چگونه بودن انسان ، دخالتى در سلب آزادى و اختيار انسان ندارد به اينكه او را به معصيت يا اطاعت وادار كند.

پاورقي

[1] جبر و اختيار، جعفر سبحانى، ص 50.

[2] آموزش عقايد، مصباح يزدى، ص 148.

[3] مجموعه آثار، ج 1، ص 435 و 436.